|
POJMOVNE I TERMINOLOŠKE KONTROVERZE U ZBIRCI FEMINISTIČKE POEZIJE RADMILE LAZIĆ - MAČKE NE IDU U RAJ
 Svijet je konstituisan na principu suprotnosti koje su vidljive i koje nas okružuju.Čovjek je tokom istorije pokušavao da shvati kako svijet, kosmos i čovječanstvo djeluju, pokušavao je da nađe harmoniju između oprečnosti.Razlog zbog kog još uvjek ne znamo tajne života i smrti je taj što svaki odgovor koji se ponudi ima svoje drugo lice, svoju različitost.Drugost, različitost ili oprečnost nije samo princip koji je apsolutan, to je potreba.U mitsko doba iz haosa je nastao red, odvojili su se nebo i zemlja, noć i dan.Ali kako postoje suprotnosti tako postoje i sličnosti na osnovu kojih mogu da postoje grupe sličnih pojmova, ideja, stvari i živih bića. Stvaranjem civilizacija i kultura došlo je do zanemarivanja konstituivnog principa različitosti i za primjer se samo uzimao princip sličnosti.Da bi zajednice mogle opstati morale su postati homogene jedinice, u kojima su postojale tačno podijeljene uloge.Muškarac je hranitelj porodice, žena je domaćica i majka, postoji istorijski uslovljena podjela poslova na muške i ženske, a ukoliko među polovima dođe do zamjene tih poslova, onda opet imamo princip različitosti. Zbog globalnog uređenja društava koja često podrazumjevaju ukalupljivanje, pojedinac gubi individualnost, a samim tim povlači za sobom lančanu reakciju depresije i nezadovoljstva.
Najmanje prava na različitost i individualnost imala je žena, označena kao slabiji pol. Inferiorna i ograničena u mogućnostima, ona je bila vrijedna društvu zbog produžetka vrste. Iako je zbog svoje životvorne moći bliža Bogu nego muškarac i iako su se u pagansko doba ljudi većinom klanjali boginjama, pojavom Starog zavjeta žena je okarakterisana kao grešnica. Štaviše, ona stoji na razmeđi između božanskog i demonskog, ona biva mistifikovano biće do čije se suštine ne može doprijeti. Žena je jedna od najvećih tema književnosti, pa tako postoji raspon likova od Klitemnestre, Medeje, Lilit, Eve, Bogorodice, Fedre do modernih obrada kao što je Nabokovljeva Lolita. Skoro svaki ženski lik je pobunjenički, one se lome oko toga da se ostvare kao bića mogućnosti, a ne samo kao bića datosti. U muškom svijetu, ženska subverzivnost je zlo, tako da su mnoge religije prezirale ženu i štaviše prema njoj brutalno postupale. Ipak najveća povreda ljudskih prava jeste kad se čovjeku oduzme pravo na mišljenje, jer to je nešto po čemu se ljudi najviše razlikuju jedni od drugih.Upravo na taj način žena je postala žrtvom, pošto vladajuće muško mišljenje ne priznaje pravo na različitost i hoće da svako opoziciono podvrgne svom. Stoga nije ni čudo što je žena dugo bila obespravljeno biće, pa su muški zakoni postali i njeni. Ipak, uviđajući da ovo nije prirodan poredak stvari one su pokrenule promjene.
Tako se stvaraju uslovi za stvaranje masovnog i revolucionarnog pokreta pod nazivom feminizam. Iako je u savremenom društvu najčešće negativnog značenja, feminizam ima utopijsku dimenziju.Nastao je kao društveni i politički pokret, a kasnije se proširio na umjetnost i kulturu. Osnova njegovog učenja je da žena ima punu ravnopravnost sa muškarcem u svakom segmentu svog postojanja.Glavni ideal feministkinja jeste emancipovana žena, a to je ona koja će biti samostalna i nezavisna od muškarca.Uz sav njihov trud, ovaj ideal još nije ostvaren, žena je i dalje potčinjena, ali u savremenom dobu ona makar ima mogućnost da bira.Feminizam želi da pruži novo viđenje žene kao kreativnog i višeslojnog bića, kao i da ukine tradicionalne uloge koje su joj nametnute.Zbog svojih novih i revolucionarnih shvatanja feminizam je često okarakterisan kao rušilački, i to svakako jeste, jer ruši viševjekovni poredak društva.
Feminizam je možda jedan od najstarijih pokreta za ravnopravnost, jer prema nekim autorima kao što je Andre Mišel, on nastaje još u rodovskim zajednicama u doba paleolita.Međutim, svoju punu ekspanziju doživio je u dvadesetom vijeku, to jeste u vrijeme dekadencije, dekonstrukcije, destrukcije, komercijalizma, anarhizma i kiča.Sve ove pobrojane karakteristike mogli bismo pripisati i feminizmu i to ponuditi kao jedno od mogućih objašnjenja za njegovu nepopularnost.Feminizam je u većini slučajeva postao komercijalizovan i marketinški dobro prezentovan pokret, a samim tim i veoma moderan kod ženske populacije. Sam koncept feminizma se izgubio i poistovjetio sa seksualnom revolucijom, tako da je došlo do ostvarivanja samo jedne njegove dimenzije.
Skoro svi pokreti koji su nastali u dvadesetom vijeku isticali su pravo na različitost, ali svojim prezentovanjem, koje je često zapadalo u pomodarstvo, uspjeli su da proizvedu raskol. Ovakav trend zahvatio je i feminizam, tako da se danas polovi čine udaljeni i podijeljeni, tako da postoji muški i ženski svijet koji sve teže nalaze skladan suživot. Do podjele na muško i žensko dolazi i u umjetnosti, posebno u književnosti.Shvativši da je riječ književnost u većini svjetskih jezika ženskog roda, a da je uglavnom pišu muškarci, dolazi do stvaranja ženske književnosti. Starogrčka pjesnikinja Sapfa smatra se prvom pjesnikinjom koja je svojim nježnim senzibilitetom otvorila vrata umjetnicama. Ipak women's literature kao umjetnički pokret nastaje u novije vrijeme, kad psihoanaliza, dekonstrukcija, postmodernizam i sve njegove tekovine ostavljaju jak pečat u ovoj vrsti pisanja. Uporedo sa feminizmom i ženskim stvaralaštvom dolazi do formiranja ženskih studija, feminističke kritike, stilistike i raznih drugih odrednica.Ono na čemu spisateljice insistiraju jeste specifično žensko iskustvo svijeta, koje se odupire tradicionalnom, muškom. Karakteristika ovog pisanja je isticanje da žene nemaju svoj jezik, zatim insistiranje na androginiji, drugosti, koketiranje sa lezbejskim motivima. Žena se proglašava za nešto posve drugačije u svijetu književnosti, pa se odbacuje muški način pjevanja, pripovjedanja i mišljenja. Ona hoće da demistifikuje svoju ulogu u umjetnosti, da ukine tipove i pokaže svoju nutrinu i vlastitost.
Ipak ne postoji jedinstveno viđenje žene , tako da imamo rodno i polno određenje .Polno podrazumjeva mnogo širu tematsku i idejnu oblast stvaranja jer se pod njim shvata sve što je ženska ruka napisala.Ovdje je istaknuta biološka razlika između muškarca i žene. Rodno određenje obuhvata kompleksnije i razgranatije teorije, jer ženu posmatra kao istorijsko-društveno biće. Ono pokušava da prikaže mjesto žene u tradicionalnom, falocentričnom svijetu.Ženske studije su imale brz napredak, tako da od početnih angloameričkih impulsa za svrgavanjem muške kulture, preko označavanja žene kao drugog pola, zatim isticanje da u ekonomskom svijetu postoji samo jedan pol, do stvaranja nastrane teorije. Ova zadnja u svijetu poznatija kao queer theory, u isto vrijeme je i najliberalnija jer uvažava razlike između polova, ali briše jasne kulturološke granice tlačitelja i potlačenih.
Feministička književnost ima metodološke i teorijske odrednice dobro razrađene i da bi se uopšte na pravi načini mogla recipirati potrebno ih je znati.Prilikom čitanju potrebno je poznavati žensko iskustvo, ali i ovdje se mnoga razmišljanja razilaze, tako da je ženskost nekad momenat identifikacije, a nekad momenat razike.Ipak ova vrsta čitanja je otvorena i za muškarce, štaviše mnogi pisci stvaraju žensku književnost, jer žensko iskustvo nije fašistički usmjereno protiv muškaraca.
Danijela Vukašinović
|
|
